احیای چاه JR NW – 01 که حدود ۵۰ سال پیش متروکه شده بود، با تکیه بر توان فنی و دانش بومی و در چارچوب قرارداد IPC، با هزینه‌ای معادل حدود نصف حفاری یک حلقه چاه جدید تکمیل و به جمع چاه‌های تولیدی میادین سپهر–جفیر پیوست.
طرح توسعه میادین سپهر و جفیر به‌عنوان یکی از پروژه‌های مهم و راهبردی صنعت نفت کشور، در قالب قراردادهای جدید نفتی (IPC) میان شرکت ملی نفت ایران و شرکت گسترش انرژی پاسارگاد منعقد شده و اجرای آن بر عهده شرکت اکتشاف، توسعه و تولید پاسارگاد قرار دارد. این قرارداد ۲۰ ساله که در ۲۷ اسفند ۱۳۹۶ امضا و در ۲۶ شهریور ۱۳۹۸ تنفیذ شد، با سرمایه‌گذاری بیش از ۲.۸ میلیارد دلار در حال اجراست. بر اساس برآوردهای فنی، میزان نفت قابل استحصال این میدان در بازه زمانی قرارداد حدود ۵۴۰ میلیون بشکه خواهد بود؛ به‌گونه‌ای که هم‌اکنون تولید روزانه آن به حدود ۹۰ هزار بشکه رسیده است.
در چارچوب این طرح، یکی از شاخص‌ترین اقدامات فنی ـ عملیاتی، احیای یک چاه متروکه در میدان جفیر بود؛ عملیاتی پیچیده که به دلیل شرایط خاص درون‌چاهی و ریسک‌های عملیاتی بالا، در زمره پروژه‌های چالش‌برانگیز تعمیر چاه در منطقه غرب کارون قرار می‌گیرد.
پیشینه چاه و چالش‌های حفاری اولیه
چاه JR NW – 01 در بخش شمال‌غربی میدان جفیر، در تاریخ ۲۵ دی ۱۳۵۶ توسط شرکت DEMINEX آلمان با هدف ارزیابی پتانسیل تولیدی سازندهای ایلام، سروک و فهلیان حفاری شد. عملیات حفاری تا عمق ۴۴۵۳ متری ادامه یافت، اما در جریان عملیات با مشکلات متعدد فنی از جمله هرزروی‌های گسترده و مکرر، گیر لوله در اعماق مختلف، مشکلات مکانیکی تجهیزات و در نهایت گیر رشته حفاری مواجه شد.
در نتیجه، چاه در تاریخ ۱۹ تیر ۱۳۵۷ پیش از تحقق کامل اهداف حفاری، با باقی ماندن بخشی از رشته حفاری درون چاه و نصب چندین پلاگ سیمانی و فلزی مطابق برنامه متروکه‌سازی آن زمان، متروکه شد و برای نزدیک به پنج دهه بلااستفاده باقی ماند.
ارزیابی امکان‌پذیری و طراحی برنامه تعمیر
پس از ارزیابی مجدد اطلاعات موجود و انجام مطالعات فنی در سال ۱۴۰۳ مشخص شد که مخزن گدوان در موقعیت این چاه از پتانسیل تولیدی قابل قبولی برخوردار است. با این حال، احیای چاه با ریسک‌های فنی قابل توجهی همراه بود؛ از جمله احتمال نشتی پلاگ‌های قدیمی، وجود نفت و گاز پرفشار محبوس در چاه، دشواری عبور از تجهیزات و رشته حفاری جامانده درون چاه، تعدد پلاگ‌ها و ناپایداری دیواره چاه پس از گذشت چند دهه.
پس از برگزاری جلسات تخصصی متعدد، تحلیل داده‌های تاریخی و طراحی سناریوهای عملیاتی مختلف، در نهایت برنامه جامع تعمیر چاه تدوین شد.
اجرای عملیات و بازگشت به تولید
عملیات تعمیر چاه با استفاده از دکل حفاری با توان ۲۰۰۰ اسب بخار آغاز شد. مدیریت مرحله‌ای عملیات، پایش مستمر شرایط درون‌چاهی و اتخاذ تصمیم‌های فنی به‌هنگام نقش تعیین‌کننده‌ای در کنترل ریسک‌های عملیاتی ایفا کرد.
در نهایت، این چاه با عنوان جدید جفیر ۱۳ در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ با موفقیت کامل تکمیل شد و پس از انجام آزمایش‌های جریانی، برای پیوستن به مدار تولید آماده شد.
یکی از نکات برجسته این پروژه، تعمیر و به تولید آوردن یک حلقه چاه متروکه با هزینه‌ای در حدود نصف هزینه حفاری یک چاه تولیدی جدید بود. این دستاورد نمونه‌ای عملی از مدیریت بهینه سرمایه در چارچوب قرارداد IPC محسوب می‌شود؛ قراردادی که با ایجاد هم‌افزایی میان سرمایه‌گذار و کارفرما، امکان تصمیم‌گیری منعطف و مدیریت مؤثر ریسک‌های پیچیده عملیاتی را فراهم کرده است.
احیای این چاه علاوه بر افزایش ظرفیت تولید میدان، موجب خلق ارزش افزوده برای گروه انرژی پاسارگاد شده و در مقیاس کلان به تقویت درآمدهای ارزی کشور از محل تولید نفت نیز کمک می‌کند.
الگوی موفق احیای چاه‌های متروکه در غرب کارون
تجربه احیای چاه جفیر ۱۳ نشان داد که با انجام مطالعات دقیق فنی و مهندسی، برنامه‌ریزی عملیاتی هدفمند و اتکا به توان تخصصی داخلی، می‌توان برخی از چاه‌هایی را که بنا به دلایل غیرمخزنی متروکه شده‌اند بار دیگر به چرخه تولید بازگرداند.
این پروژه نمونه‌ای موفق از مدیریت ریسک‌های مهندسی و عملیاتی در میادین نفتی و گازی است و می‌تواند الگویی قابل اتکا برای بازفعال‌سازی چاه‌های متروکه در سایر میادین کشور باشد؛ الگویی که ضمن بهره‌گیری بهینه از زیرساخت‌های موجود، به ارتقای بهره‌وری اقتصادی نیز کمک می‌کند.
در پایان، از تلاش و همدلی تمامی متخصصان، کارکنان و پیمانکاران فعال در این پروژه و نیز حمایت‌های شرکت گسترش انرژی پاسارگاد به‌عنوان سرمایه‌گذار طرح و شرکت مهندسی و توسعه نفت به‌عنوان نماینده شرکت ملی نفت ایران صمیمانه قدردانی می‌شود.

در راستای اجرای برنامه‌های افزایش تولید و بهره‌برداری بهینه از ظرفیت بالقوه مخزن بنگستان در طرح توسعه میدان سپهر و جفیر، عملیات نصب و راه‌اندازی سامانه پمپ درون‌چاهی الکتریکی (ESP) در یکی از چاه‌های این طرح با موفقیت انجام شد.

این چاه پس از طی دوره بهره‌برداری و دستیابی به حداکثر ظرفیت تولید طبیعی، با انجام مطالعات مهندسی مخزن، تحلیل عملکرد تولید و شبیه‌سازی‌های تخصصی مورد ارزیابی قرار گرفت. در ادامه، نصب سامانه ESP به‌عنوان راهکاری مناسب برای افزایش تولید و بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت مخزن انتخاب شد.

عملیات نصب و راه‌اندازی این سامانه توسط شرکت پژواک انرژی، به‌عنوان پیمانکار حفاری، و با طراحی و نظارت تیم‌های فنی و عملیاتی شرکت اکتشاف، توسعه و تولید پاسارگاد، مطابق برنامه زمان‌بندی انجام گرفت. همچنین آزمون‌های عملیاتی و عملکردی پمپ ESP با موفقیت به پایان رسید و چاه با دبی تولیدی حدود سه برابر ظرفیت تولید طبیعی راه‌اندازی شد.

این افزایش تولید، گامی مؤثر در مسیر ارتقای بهره‌وری و برداشت بهینه از مخزن بنگستان در طرح سپهر و جفیر به شمار می‌رود.

گفتنی است پیش از این نیز سه دستگاه پمپ درون‌چاهی میله‌ای مکشی (SRP) در چاه‌های تکمیلی مخزن بنگستان این طرح نصب شده بود. عملکرد این سامانه‌ها پس از گذشت حدود یک سال از راه‌اندازی، افزایش تولیدی حدود سه برابر نسبت به میزان تولید طبیعی چاه‌ها را نشان می‌دهد.

با احتساب نصب و راه‌اندازی پمپ ESP، در مجموع چهار حلقه چاه تکمیلی مخزن بنگستان در طرح سپهر و جفیر به سامانه‌های پمپ درون‌چاهی مجهز شده‌اند.

برای نخستین‌بار در بخش بالادست صنعت نفت کشور، استفاده از تسهیلات سرچاهی پیش‌ساخته (Skid Mounted Wellhead Facility) با هدف کاهش زمان راه‌اندازی چاه‌ها در طرح توسعه میدان‌های نفتی سپر و جفیر به اجرا درآمد. این اقدام با طراحی و نظارت شرکت اکتشاف، توسعه و تولید پاسارگاد و در چارچوب فعالیت‌های اجرایی این طرح ملی، تحت نظارت کارفرمای اصلی پروژه شرکت مهندسی و توسعه نفت (متن) عملیاتی شده است.در این روش، تجهیزات مربوط به بخش پایپینگ و ایمنی فرآیندی سرچاهی در قالب یک ماژول پیش‌ساخته و به‌صورت قابل حمل و نصب همزمان (Skid Mounted) در کارخانه مونتاژ شده و سپس در کنار تجهیزات کنترلی سرچاهی به محل چاه منتقل و نصب می‌شوند. در مقایسه با روش سنتی (نصب و اتصال تجهیزات به‌صورت جداگانه در محل چاه)، این روش دارای مزایای زیر است:۱. کاهش قابل توجه زمان راه‌اندازی چاه از چند هفته (عموماً ۴ تا ۶ هفته) به حدود ۲ روز و در نتیجه امکان تولید ده‌ها هزار بشکه نفت بیشتر.۲. استانداردسازی تجهیزات و عملیات اجرایی و در نتیجه کاهش قابل توجه خطای انسانی و ریسک عملیاتی.۳. امکان استفاده به‌صورت موقت یا دائم بر اساس نیازمندی‌های عملیاتی و اجرایی و در نتیجه مدیریت بهینه منابع مالی.۴. عدم نیاز به صرف هزینه‌های مجدد برای برچیدن تجهیزات و نصب تجهیزات جدید در زمان انجام عملیات تعمیر (Workover) چاه‌ها.
اجرای این طرح نوآورانه در طرح ملی توسعه میدان‌های سپهر و جفیر، گامی مؤثر در مسیر به‌کارگیری راهکارهای نوین مهندسی در صنعت نفت به شمار می‌رود و می‌تواند نقش مهمی در تسریع روند توسعه میادین و افزایش بهره‌وری در پروژه‌های بالادستی ایفا کند.

در ادامه روند اجرای برنامه‌های توسعه‌ای طرح ملی سپهر و جفیر و در چارچوب برنامه حفاری چاه‌های برنامه ‌شده سال ۱۴۰۵، دکل حفاری P31 شرکت پژواک انرژی در موقعیت چاه جفیر ۱۴ و دکل حفاری نور ۲ شرکت حفاری مپنا در موقعیت چاه سپهر ۱۶ مستقر شدند. عملیات حفاری این دو حلقه چاه با استفاده از دکل‌های مذکور، پس از انجام مجموعه‌ای از هماهنگی‌های فنی، عملیاتی و پشتیبانی در منطقه عملیاتی میدان آغاز شد.چاه جفیر ۱۴ به‌عنوان یکی از چاه‌های توسعه‌ای میدان جفیر، در برنامه افزایش ظرفیت تولید این میدان قرار دارد و بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، پیش‌بینی می‌شود پس از پایان عملیات حفاری، تکمیل و راه‌اندازی، از شهریورماه وارد مدار تولید شده و حدود ۳ هزار بشکه در روز به ظرفیت تولید میدان اضافه کند.چاه سپهر ۱۶ نیز از دیگر چاه‌های توسعه‌ای برنامه شده در میدان سپهر است که با هدف تداوم روند افزایش تولید نفت سبک در قالب برنامه عملیاتی طرح حفاری می‌شود و انتظار می‌رود پس از انجام عملیات حفاری و تکمیل، در مهرماه سال جاری وارد مدار تولید شده و حدود ۴ هزار بشکه در روز به ظرفیت تولید میدان بیفزاید.استقرار همزمان این دو دکل حفاری در میدان‌های سپهر و جفیر بخشی از روند شتاب‌گرفته اجرای برنامه‌های توسعه‌ای این طرح به شمار می‌رود که با هدف تقویت ظرفیت تولید و تحقق اهداف کمی پیش‌بینی‌شده برای این میدان‌ها در حال پیگیری است.لازم به ذکر است در حال حاضر ۵ دستگاه دکل حفاری در قالب ۳ قرارداد EPDS در طرح ملی سپهر و جفیر مستقر بوده و عملیات حفاری چاه‌های توسعه‌ای این طرح را در چارچوب برنامه‌های مصوب توسعه‌ای دنبال می‌کنند.

علی‌رغم شرایط کنونی، با برنامه‌ریزی و هماهنگی میان تیم‌های مختلف و شرکت‌های پیمانکاری، در یک ماه اخیر طرح ملی توسعه میادین سپهر و جفیر شاهد اجرای هم‌زمان مجموعه‌ای از عملیات کلیدی حفاری، تکمیل و تسهیلات سطح‌الارضی بود که به‌عنوان رکوردی بی‌سابقه در روند اجرایی این طرح به ثبت رسید. در این بازه زمانی، عملیات تکمیل، مشبک‌کاری، اسیدزنی، آزمایش‌های بهره‌دهی (Well Tests) و عملیات سطح الارضی سه چاه جدید سپهر ۱۵، سپهر ۱۳ و جفیر ۱۲ با موفقیت انجام شد.اجرای هم‌زمان این حجم از عملیات تخصصی و در برخی موارد پرریسک در بازه زمانی کوتاه، نشان‌دهنده بلوغ عملیاتی طرح سپهر و جفیر و هماهنگی مؤثر میان شرکت اکتشاف، توسعه و تولید پاسارگاد و پیمانکاران بخش‌های تحت الارض و سطح‌الارض می باشد؛ موضوعی که نقش تعیین‌کننده‌ای در تسریع تحقق اهداف تولیدی طرح در افق برنامه‌ریزی‌شده ایفا می‌کند.

مهندس علیرضا صادق‌آبادی، مدیرعامل گروه انرژی پاسارگاد، و دکتر احمد محمدی، مدیرعامل شرکت اکتشاف، توسعه و تولید پاسارگاد، به همراه جمعی از مدیران این مجموعه با حضور در طرح ملی سپهر و جفیر در جریان آخرین وضعیت جبهه‌های کاری و فعالیت‌های توسعه‌ای این پروژه قرار گرفتند. در این برنامه میدانی، گزارشی از روند عملیات، میزان پیشرفت کار و برنامه‌های آتی طرح ارائه گردید.

در ادامه و با حضور مدیرعامل گروه انرژی پاسارگاد، عملیات حفاری چاه جفیر ۱۱ به‌عنوان بیستمین چاه توسعه‌ای طرح سپهر و جفیر با هدف تولید از مخزن ایلام، با به‌کارگیری دکلP21 و تحت قرارداد شرکت خدمات مهندسی پژواک انرژی آغاز گردید.

در پایان، نشست مدیریتی با حضور مدیرعامل گروه انرژی پاسارگاد، هیأت‌مدیره و مدیران شرکت اکتشاف، توسعه و تولید پاسارگاد برگزار و طی آن بر برنامه‌ریزی دقیق برای مراحل پیشِ‌رو و تسریع در اجرای فعالیت‌ها به‌منظور دستیابی به اهداف تولیدی سال ۱۴۰۵ تأکید شد.